Jak powtarzać, aby uczyć się skuteczniej

Powtarzanie jest jednym z najbardziej podstawowych i skutecznych narzędzi w procesie nauki. Pozwala na przyswojenie i utrwalenie nowej wiedzy oraz efektywne wykorzystanie jej w praktyce. W tym tekście przyjrzymy się powtarzaniu, koncentrując się na dwóch aspektach: rozłożeniu powtarzanej wiedzy w czasie oraz przywoływaniu informacji.

Jeśli do tej pory stosowałeś zasadę „Zakuj, Zdaj, Zapomnij”, ten tekst prawdopodobnie zmieni Twoje podejście.

Rozłożenie powtarzania w czasie

Zamiast próbować przyswoić cały materiał naraz, lepiej jest podzielić go na mniejsze części i uczyć się stopniowo. Cóż za prosta prawda i kto z nas tego nie zna. Dzień do egzaminu, deadline już jutro, to motywuje do wytężonej pracy i jesteśmy w stanie zrobić więcej, ale czy ten sposób działania powoduje, że uczymy się skutecznie i zapamiętujemy wiedzę na dłużej, na zawsze?

Wykorzystujemy tu zasadę “Zakuj, Zdaj, Zapomnij”.

To nie jest skuteczna metoda, o czym zaraz się przekonasz.

Z moich obserwacji wynika, że takie myślenie, być może wykształcone w okresie szkoły średniej czy studiów, zostaje z nami w późniejszym życiu. Dorośli jeżdżą na szkolenia i wykorzystują ten wzorzec. Uczesniczą w zajęciach, są aktywni i tyle. Tylko część osób, wraca do tego co było przerabiane w trakcie szkolenia. Raz, że tak się nauczyliśmy uczyć, a dwa nowa wiedza czy umiejętność na początku jest niewygodna, ciężko wdrożyć ją w praktykę. To co stare jest łatwiejsze i ostatecznie wygrywa, bo nowe nie jest utrwalane.

Niestety nie tędy droga. Aby wiedza była trwała, a umiejętności zostały z nami na dłużej, potrzebny jest czas, powtarzanie oraz sen i odpoczynek, bo to właśnie w czasie snu wzmacniają się i tworzą nowe połączenia pomiędzy neuronami. Neurobiolodzy powtarzają: “budzimy się inną osobą niż poszliśmy spać”, nasz mózg się zmienia. W nocy utrwala to czego uczyliśmy się za dnia. Zatem zakuwanie całą noc przed egzaminem, może być skuteczne, żeby zaliczyć egzamin i o nim zapomnieć, natomiast jeśli chcemy, aby wiedza została z nami na dłużej i mogła być wykorzystana w przyszłości, połączona z innymi obszarami informacji, a tym samym była fundamentem do tworzenia nowych koncepcji w naszej głowie... potrzebujemy rozłożenia powtarzania w czasie.

Przywoływanie informacji 

Drugi aspekt powtarzania to przywoływanie informacji. Okazuje się, że najskuteczniejszym sposobem na wzmocnienie połączeń nerwowych, czyli trwałe zapamiętanie informacji jest jej przywoływanie. To znaczy odszukiwanie jej w naszej pamięci długotrwałej i wykorzystanie jej poprzez powiedzenie na głos, zapisanie lub wykorzystanie w praktyce.

W pracach Jeffrey'a D. Karpicke [1,2], znajdziemy informacje o tym, jak istotne jest przywoływanie informacji. Autor podkreśla: kluczowym elementem w procesie nauki jest praktyka odzyskiwania informacji, a nie tylko jej powtarzanie. Ta teza została poparta licznymi badaniami, do których odsyłam bardziej wnikliwych czytelników. Tą podróż warto rozpocząć od prac wspomnianego wyżej autora.

No tak Szymon, przecież po to są sprawdziany, kartkówki i odpowiedzi ustne. No i macie rację! Te wszystkie zabiegi opierają się na procesie przywoływania informacji, ale gdy nie wiemy, że to tak ważne dla naszego zapamiętywania, to czy sami zrobilibyśmy sobie sprawdzian? Czy sami, dobrowolnie się sprawdzamy?

Raczej nie, albo robimy to intuicyjnie.

To nie jest wiedza tajemna, jednak zbyt mało promowana w klasycznym systemie nauczania. Są sprawdziany testy, kartkówki i to świetne okazje do wykorzystania modelu przywoływania informacji. Natomiast bardzo mało tłumaczy się: po co to jest, jak uczy się układ nerwowy i jak ważna jest rola przywoływania informacji z pamięci długotrwałej.

Sprawdziany i testy są dobre, bo informacja jest lepiej zapamiętana po sprawdzianie. Gdy w czasie testu padnie pytanie o jakąś kwestię i musimy ją wytłumaczyć lub wykonać w formie praktyki – oczywiście zakładam, że wcześniej poświęciliśmy czas na naukę tego zagadnienia – to po takim zabiegu będziemy ją lepiej pamiętać. Czy masz podobne obserwacje?

Zatem sprawdzian powinien służyć utrwalaniu wiedzy, być tak skonstruowany, aby wspierał ten proces. Pytania powinny dotyczyć istotnych kwestii, które można w przyszłości wdrożyć w praktykę. A nie tak, by tylko udowadniały egzaminowanemu, że jeszcze nic nie wie.

Jak wiedzę na temat powtarzania możesz wykorzystać dla samego siebie

Testuj się sam. Jeśli masz problem z zapamiętaniem imion – piszę o tym w mojej książce: 27 dobrych praktyk – to zapytaj sam siebie, jak nowo poznana osoba miała na imię.

Jeśli uczysz się czegoś nowego, to przeczytaj ze skupieniem i zrozumieniem tekst, a następnie zamknij książkę i spróbuj przypomnieć go sobie, wyjaśnić to co właśnie przeczytałeś.

Jim Kwik w swojej książce "Mózg bez ograniczeń”, zaproponował odwróconą zasadę ZZZ, a mianowicie:

Zaobserwuj

Zamknij

Zanotuj (o tym jak istotne jest zapisywanie informacji, również piszę w książce 27 dobrych praktyk)

Zreferuj (aktualizacja zima 2025) – po jednej z dyskusji z uczestnikami szkoleń, dodałem zreferuj, czyli spróbuj wytłumaczyć komuś, co zapamietałeś, jak coś rozumiesz. 

Proponuję zamienić wcześniej przytoczoną zasadę ZZZ, na tą zaproponowaną przez Jima Kwika. 

Dodatkowo zadaj sobie pytania:

• Jak ja to rozumiem?
• Jak mogę to wykorzystać?
• Co mogę zabrać dla siebie?

A jeśli jesteś prowadzącym zajęcia i wiesz jak istotne jest powtarzanie, to zapytaj ucznia:

• Jak Ty to czujesz? 
• A teraz Ty opisz to swoimi słowami?
• Jak to wykorzystasz?

Swoim klientom, często zadaję pytanie: z jaką myślą wychodzą z zajęć?

I z takim pytaniem zostawiam Ciebie – Szanowny Czytelniku.

• Z jaką myślą kończysz czytać ten artykuł?
• I jak możesz to wykorzystać?

PS. Jeśli doczytałeś ten tekst do końca, to polecam Ci aplikację AnkiApp. Poświęć trochę czasu na jej opanowanie, potem przenieś informacje, które chcesz zapamiętać, np. notatki, słówka i powtarzaj. Pełny tutorial tutaj Ankiapp tutorial.

Piśmiennictwo:

1. Karpicke JD, Roediger HL 3rd. The critical importance of retrieval for learning. Science. 2008 Feb 15;319(5865):966-8. doi: 10.1126/science.1152408. PMID: 18276894.
2. Ariel R, Karpicke JD. Improving self-regulated learning with a retrieval practice intervention. J Exp Psychol Appl. 2018 Mar;24(1):43-56. doi: 10.1037/xap0000133. Epub 2017 Jun 12. PMID: 28604013.
3. Jim Kwik, Mózg bez ograniczeń, Limitless 2020

Przeczytaj także: 

• Jak przebiega proces nauki u dorosłych na przykładzie nauki żonglowania
• Jak zapamiętujemy – najnowsze doniesienia ze świata nauki
• Jak dorośli uczą się nowych rzeczy – poznaj warunki, które muszą zaistnieć